Wednesday, 16 January 2019

აირუმის ტრაგედია - პოლკოვნიკ ვაჩნაძის რაზმის ტყვედ ჩავარდნის ისტორია



  1918 წლის 15 დეკემბერს , სომხეთ-საქართველოს ომის მიმდინარეობისას, პოლკოვნიკ დავით ვაჩნაძის მეთაურობით ბამბაკის  ხეობაში მიმავალი ქართული რაზმი რომელიც 330-მდე კაცისაგან შედგებოდა სადგურ აირუმთან მოწინააღმდეგის ჩასაფრებაში მოყვა.  4,5 საათიანი ბრძოლის შედეგად რაზმის 56 მებრძოლი დაიღუპა და 78 დაიჭრა.  ტყვია-წამლის ამოწურვის შემდეგ მოწინააღმდეგემ ტყვედ აიყვანა 242 ჯარისკაცი და ოფიცერი. საინტერესოა თუ რა გახდა ამ სამხედრო წარუმატებლობის მიზეზი. ამის გამოსარკვევად ომის დასრულებისთანავე, 1919 წლის თებერვალში, სამხედრო პროკურატურამ დაიწყო გამოძიება. შეიქმნა საგამოძიებო კომისია, რომელსაც სათავეში ჩაუდგა გენერალ-მაიორი გიორგი არჯევანიძე. გამოძიების პროცესში  დაიკითხნენ რაზმის ოფიცრები და სხვა პირები ვისაც საქმესთან შეხება ჰქონდათ.  კომისიამ რაზმის მეთაური და ოფიცრები მომხდარში დამნაშავედ არ ცნო , რის საფუძველზეც 1919 წლის 27 დეკემბერს  პროკურატურამ საქმის ძიება შეწყვიტა. საქმის ძიების დოკუმენტები სხვა წყაროებთან ერთად ძალიან მნიშვნელოვან ინფორმაციას გვაძლევს მომხდარი ტრაგედიის შესახებ და საშუალებას გვაძლევს  დეტალურად აღვადგინოთ მომხდარი.


Monday, 31 December 2018

სომხეთ-საქართველოს ომში დაღუპულთა საძმო სასაფლაო სადახლოში


საძმო სასაფლაოს სავარაუდო ადგილი სადახლოში
1918 წლის დეკემბერში ორ პატარა რესპუბლიკას, სომხეთსა და საქართველოს შორის გაჩაღებული ომი საკმაოდ სისხლისმღვრელი გამოდგა ორივე სახელმწიფოსათვის. ქართული მხარის  შემთხვევაში განსაკუთრებით მძიმე  ომის დასაწყისში, ბამბაკის ხეობაში მოწინააღმდეგის ჭარბი ძალების წინააღმდეგ ბრძოლის პერიოდში განცდილი მარცხი გამოდგა. მათ შორის კი გამორჩეულია აირუმის 15 დეკემბრის ტრაგედია, როდესაც საქართველოს რეგულარული ჯარის მე-4 და მე-5 პოლკების სამი ასეული, რომელიც ძირითადად ახალწვეულებით  დაკომპლექტებული და ცუდად  შეიარაღებული იყო, დაზვერვის გარეშე შევიდა სანაინის ხეობაში და სადგურ აირუმთან მოწინააღმდეგის 700 კაციანი რაზმის ჩასაფრებაში მოყვა. 4,5 საათიანი ბრძოლის შემდეგ ქართულმა რაზმმა მოკლულთა სახით 56 კაცი დაკარგა. გადარჩენილები კი (242 კაცი)  საბრძოლო მასალის ამოწურვის შემდეგ ტყვედ ჩაბარდნენ. 
ომის დასრულებიდან ასი წლის შემდეგ ეროვნულ არქივში, საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის სამხედრო სამინისტროს ფონდის მასალების დამუშავების დროს, შემთხვევით გადავაწყდი ერთ დოკუმენტს, სადაც დეტალურადაა აღწერილი ომის დასრულების შემდეგ სადგურ აირუმიდან და მისი მიმდებარე ადგილებიდან მეომართა გადმოსვენებისა და 38 ჯარისკაცის სადახლოს ეკლესიის ეზოში დაკრძალვის ამბავი.


Saturday, 24 November 2018

გერმანული კრეისერი გებენი და სოხუმელი ბავშვები


სახაზო კრეისერი გებენი
ერთი საუკუნის წინ დასრულებულმა პირველმა მსოფლიო ომმა საქართველოზე და ქართველებზე დიდი გავლენა მოახდინა. ომში მონაწილეობა 200 000-მდე ქართველმა მიიღო.  მათი ნაწილი ბრძოლის ველზე დაიღუპა, ნაწილი დაიჭრა, ზოგმა ტყვეთა ბანაკები მოიარა , ხოლო ზოგი კი გმირობის დამადასტურებელი ორდენებითა და მედლებით დაბრუნდა სამშობლოში. ქართველები ამ ომის ყველა ფრონტზე იყვნენ, იქნებოდა ეს დასავლეთის ფრონტი თუ კავკასიის, აღმოსავლეთისა თუ მესოპოტამიის. ომმა პირდაპირ თუ ირიბად ბოლო მოუღო რამდენიმე იმპერიის არსებობას ევროპის კონტინენტზე და საქართველოს დამოუკიდებლობის გამოცხადებისათვის კარგი პირობები შექმნა.  ამ ყველაფრის გარდა ომმა დასავლეთ საქართველოს შავიზღვისპირეთის მოსახლეობას გერმანული მრისხანე სახაზო კრეისერის ,,გებენის" (SMS Goeben) სახელი სამუდამოდ დაამახსოვრებინა. ოსმალური დროშის ქვეშ მცურავი თუმცა სრულიად გერმანული ,,გებენი" უმცროს დასთან, მსუბუქ კრეისერ ,,ბრესლაუსთან" ერთად  ომის პირველ წლებში შიშის ზარს სცემდა რუსეთის იმპერიის შავიზღვისპირა ქალაქებს.  ეს შიში იმდენად დიდი იყო, რომ  მეგრულ ენაში სიტყვა გებენი დამკვიდრდა ძლიერის, გაბედული, დიდის მნიშვნელობით. მაგალითად მეგრული გებენი კოჩიე  ქართულად ნიშნავს ძლიერ კაცს.  საქართველოში  გავრცელდა  კაცის სახელი გებენი. შავი ზღვის ამ ურჩხულს  უფროსებთან ერთად პატარებიც გვარიანად შეუშინებია და უნერვიულებია. ეროვნულ არქივში, ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების საარქივო ფონდში დაცულია  სოხუმელი სკოლის მოსწავლეების მიერ აღწერილი შიში რაც ქალაქს დაეუფლა გერმანული გემების შავ ზღვაში შემოსვლის გამო. როგორც პატარები წერენ, მას შემდეგ რაც სოხუმში გავრცელებულა ცნობა გებენის შავ ზღვაში შემოსვლისა და ბათუმისა და ფოთის დაბომბვის შესახებ, შეშინებული მოსახლეობა ზღვისპირა ქალაქიდან მთის სოფლებში წასულა თავის შესაფარებლად, თუმცა გებენს სოხუმი არ დაუბომბავს. სოფლებიდან უკან დაბრუნებულ დაწყებითი კლასის მოსწავლებს  კი 1915 წლის 13 აპრილს სკოლაში დააწერინეს თემა  - ,,ხალხის გაქცევა სოხუმიდან."  საარქივო საქმეში შემორჩენილია ექვსი მოსწავლის მიერ შესრულებული საშინაო დავალება, რომლის  გაცნობაც საუკუნის შემდეგ ჩვენთვის არანაკლებ საინტერესოა  ვიდრე მათი მასწავლებლისათვის იყო 1915 წელს.

Sunday, 11 November 2018

პირველი მსოფლიო ომის ერთი საჰაერო ბრძოლის ისტორია - მიხეილ მაჭავარიანი ლეგენდარული ვეჩიჰი ჰურკუშის წინააღმდეგ

პირველ  რიგში ცენტრში მიხეილ მაჭავარიანი , მის მიერ ჩამოგდებულ მოწინააღმდეგეებთან ერთად. მის მარკვნის ვეჩიჰი ჰურკუში, ხოლო მარცხნივ კი ბახატინი

პირ­ველ მსოფ­ლიო ომ­ში საბ­რ­ძო­ლო მოქ­მე­დე­ბებს კი­დევ ერ­თი გან­ზო­მი­ლე­ბა - სა­ჰა­ე­რო ბრძო­ლე­ბი და­ე­მა­ტა. თავ­და­პირ­ვე­ლად თვით­მ­ფ­რი­ნა­ვე­ბი მო­წი­ნა­აღ­მ­დე­გის გან­ლა­გე­ბას, რე­ზერ­ვებს, გზებ­სა და პო­ზი­ცი­ებს ზვე­რავ­დ­ნენ, თუმ­ცა მა­ლე­ვე ახალ­მა საფ­რენ­მა აპა­რა­ტებ­მა გა­მა­ნად­გუ­რებ­ლი­სა და ბომ­ბ­დამ­შე­ნის და­ნიშ­ნუ­ლე­ბაც შე­ი­ძი­ნეს.სა­ჰა­ე­რო ბრძო­ლე­ბი კავ­კა­სი­ის ფრონ­ტ­ზეც მიმ­დი­ნა­რე­ობ­და, სა­დაც ერ­თ­მა­ნეთს რუ­სუ­ლი და ოს­მა­ლუ­რი ავი­ა­ცია უპი­რის­პირ­დე­ბო­და. თვით­მ­ფ­რი­ნა­ვე­ბის შე­საძ­ლებ­ლო­ბე­ბი­დან გა­მომ­დი­ნა­რე, მო­წი­ნა­აღ­მ­დე­გე­ე­ბი ძი­რი­თა­დად ერ­თ­მა­ნეთს ზვე­რავ­დ­ნენ და მცი­რე­მას­შ­ტა­ბი­ან და­ბომ­ბ­ვებს აწყობ­დ­ნენ, სა­ჰა­ე­რო ბრძო­ლე­ბი იშ­ვი­ა­თო­ბას წარ­მო­ად­გენ­და და უშე­დე­გოდ სრულ­დე­ბო­და, აეროპ­ლა­ნე­ბი კი ძი­რი­თა­დად გა­უ­მარ­თა­ო­ბის გა­მო კატასტროფას განიცდიდნენ. კავ­კა­სი­ის ფრონ­ტ­ზე რუ­სულ­მა ავი­ა­ცი­ამ, ომის რამ­დე­ნი­მე წლის გან­მავ­ლო­ბა­ში, მხო­ლოდ ერ­თი ოს­მა­ლუ­რი თვით­მ­ფ­რი­ნა­ვის ჩა­მოგ­დე­ბა შეძ­ლო. ისიც, 1917 წლის შე­მოდ­გო­მა­ზე, რო­ცა რუ­სუ­ლი არ­მი­ის ქარ­თ­ველ­მა შტაბ­ს-კა­პი­ტან­მა მი­ხე­ილ მა­ჭა­ვა­რი­ან­მა თურ­ქი მფრი­ნა­ვი, მო­მა­ვალ­ში თურ­ქუ­ლი ავი­ა­ცი­ის მა­მა და ლე­გენ­და­რუ­ლი მფრი­ნა­ვი - ვე­ჩი­ჰი ჰურ­კუ­ში ჩა­მო­აგ­დო.


Monday, 28 May 2018

ექვთიმე თაყაიშვილი საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის შესახებ




... როგორის წარმოდგენის არ უნდა ვიყოთ ჩვენ ჩვენის თავისუფლების ხანაზე, როგორის კრიტიკით არ უნდა განვიხილოთ ყველაფერი, რასაც ადგილი ჰქონდა ამ ხანაში, იგი ყოველ შემთხვევაში, თვალსაჩინო ადგილს დაიჭერს საქართველოს საერთო ისტორიაში. ჩვენ გვახსოვს მარტო ნაკლი და შეცდომები და დადებით მხარეებს არ ვეძებთ და არც ვიხსენიებთ. ჯერ ერთი, მარტო ის რად ღირს, რომ ყველა ქართველი მოდგმის ხალხები, ქართლელები, კახელები, იმერლები, მეგრელები, აფხაზები, გურულები, აჭარლები, სვანები და ინგილოები მჭიდროდ გაერთიანებულ ერად გამოვიდნენ მსოფლიო ასპარეზე. ასეთ გაერთიანებას მე-XIII საუკუნის შემდეგ ადგილი არ ჰქონია ქართულ ისტორიაში. მართალია, მონგოლების მიერ ორად და სამად გაყოფილი საქართველო გაერთიანდა გიორგი ბრწყინვალის დროს მე-XIV საუკუნის პირველ ნახევარში, მაგრამ ეს გაერთიანება ხანმოკლე იყო. შემდეგ, მე-XV საუკუნიდან საქართველო სამეფოებად და სამთავროებად დაყოფილი უფრო ხშირად ერთიერთმანეთში აწარმოებდა ომებს, ვიდრე გარეშე მტრებთან. ამ მხრით ჩვენი ინტელიგენციის და ნიჭიერ მოღვაწეთა თავგანწირულმა მუშაობამ მე-XIX საუკუნის მეორე ნახევრისა თავის მიზანს მიაღწია, ერი შეაკოწიწა, ეროვნული მეობა შეაგნებია და ერთობა დაამყარა. არავითარ სეპარატიულ ლტოლვას ქართველ ტომთა შორის ჩვენი თავისუფლების დროს ადგილი არ ჰქონიდა, თუ სახეში არ მივიღებთ ორიოდე მოსყიდული აბხაზის ცდას, რომელიც უშედეგოდ დარჩა. ხალხი მათ არ გაჰყვა. საერთო აშლილობის და ანარქიის დროს საქართველოს ეჭირა ხელში ინიციატივა და ხელმძღვანელობა კავკასიის ერებისა. მან უმსხვერპლოდ მოიგერია რუსთა დაშლილი ფრონტის გახულიგანებული და გობოროტებული ჯარების ტალღა, რომელიც მთელ ამიერკავკასიას წალეკვას და გაპარტახებას უქადდა. საქართველო იყო მოთავე კავკასიის ერების ერთ პოლიტიკურ ორგანიზმად შექმნისა და ამიერ კავკასიის სეიმის მოწყობისა და, თუ ამ ცდამ ნაყოფი არ მოიტანა და გაერთიანება არ მოხდა, ამის მიზეზი ჩვენი მეზობლების პოლიტიკურად მოუმზადებლობა და შეუგნებლობა იყო. როდესაც ამიერ   კავკასიაში სამი რესპუბლიკა დაარსდა და de facto სამივე ცნობილი იყო, მაგრამ მათში მარტო საქართველომ შეძლო, რომ ანტანტას ის de iure-თაც ეცნო. ეს არ ღირსებია არც ერთს ჩვენს მეზობლებს. საქართველოს სუვერენობა არა თუ მარტო ევროპის სახელმწიფოებმა ცნეს, ის იცნო აგრეთვე რუსეთმაც და სპეციალური ხელშეკრულებით საჯაროდ აღიარა მისი სუვერენობა არსებულს საზღვრებში. არც ერთი სხვა კავკასიის სახელმწიფო რუსეთს არ უცნია დამოუკიდებლად. მართალია, მან შემდეგ ვერაგულად თავს გაგვესხა და მოსპო ჩვენი თავისუფლება, მაგრამ იგი დღესაც ვერ ბედავს თქმას, საქართველო ძალით დავიპყარიო, არამედ თვით ხალხმა მოგვიწყვიაო. იურიდიულად ის ხელშეკრულობა ძალაში რჩება, მოვა დრო, საქართველო ეტყვის საბჭოთა რუსეთს, მიბრძანდიო და ხელშეკრულობა ძალაში დარჩება. სამი წლის განმავლობაში საქართველომ საკმაოდ გააცნო თავის თავი მთელს დედამიწის კაცობრიობას. მან დაპყრობის შემდეგაც შეინარჩუნა თავისი ელჩი და საელჩო მსოფლიოს ცენტრში პარიზში თოთხმეტის წლის განმავლობაში. ეს პირველი მაგალითი იყო საქართველოს ისტორიაში. წინეთ საქართველოს მეფეებიც ახერხებდენ ელჩების გაგზავნას სხვა და სხვა ევროპის სახელმწიფოებში, მაგრამ ხანგრძლივად ისინი არსად არ დარჩენილან. თეიმურაზ პირველის ელჩმა ნიკოლოზ ჩოლოყაშვილმა, კათოლიკობაში ირბახად წოდებულმა, ინახულა ისპანიის მეფე და სხვა ევროპის სახელმწიფოს მეფენი და გამგენი, მაგრამ უფრო ხანგრძლივად მარტო რომში დარჩა პაპასთან (ერთი წელიწადი). ეს იყო მე-17 საუკუნის პირველ ნახევარში. მე-18 საუკუნის პირველ ნახევარში ვახტანგ VI მიერ იყო გაგზავნილი საბა-სულხან-ორბელიანი საფრანგეთის კაროლთან ლიუდოვიკ XIV-სთან. საბა დიდის ამბით მიიღეს ვერსალში ორხელ, ლიუდოვიკი დაჰპირდა დახმარებას, მაგრამ დაპირება უშედეგოდ დარჩა. ჩვენი თავისუფლება მართალია ხანმოკლე იყო, მაგრამ ამ მოკლე დროშიც ბევრი თვალსაჩინო საქმეები გაკეთდა. ჩვენმა სამღვდელოებამ დაიბრუნა ავტოკეფალია, შევძელით დაგვეარსებია ქართული უნივერსიტეტი და ჯეროვანად მოგვეწყო მასში უმაღლესი განათლება. დაარსდა აუარებელი გიმნაზიები და სხვა სკოლები და სწავლის მიღების საქმე მკვიდრ ნიადაგზე დამყარდა, დაარსდა სენატი და მოეწყო სახალხო სუდი და სხვა. მე აღარ გავაგრძელებ სხვა თვალსაჩინო საქმეების აღნუსხვას, ვიტყვი მხოლოდ, რომ წარმატება აშკარა იყო და რომ უხეშ ძალას ანექსია არ მოეხდინა, საქართველო დღეს ერთი სამაგალითო პატარა სახელმწიფო იქნებოდა. 
 ექვთიმე თაყაიშვილი
ლევილი, 24 მაისი, 1934 წელი.

Sunday, 11 March 2018

პირველ მსოფლიო ომში ტყვედ ჩავადნილი ქართველების წერილები


წარწერა ფოტოზე
ლმობიერება ჰქმნის მეგობრობას
ამაყთ ამკვიდრებს აძლევს მხნეობას
დღეს ეგ სურათიც აქ მოგვაგონებს
ოდესმე წარსულ მწარე ტყვეობას ! ..
1918წ. ქალაქი ეგერი (ბოჰემია)

პირველ მსოფლიო ომში რუსეთის იმპერიის არმიაში 200 000-მდე ქართველი გაიწვიეს. მათი ნაწილი ომის დროს ტყვედ ჩავარდა. ქართველ ტყვეთა ზუსტი რაოდენობის დადგენა საკმაოდ რთულია, თუმცა მაგალითად ცნობილია, რომ ცოსენის ტყვეთა ბანაკში 1915 წლის აგვისტოსათვის 1617 ქართველი ტყვე იყო, ხოლო ეგერის ბანაკში კი 1000-მდე.

Sunday, 24 December 2017

აჭარის ,,ტიპები" ჟურნალ მხედარში

1920 წლის ივლისში ბათუმის ოლქიდან  ბრიტანული ჯარი და ადმინისტრაცია გავიდა, მათი ადგილი ქართულმა ჯარმა და ქართულმა ადმინისტრაციამ დაიკავა გენერალ-გუბერნატორის ბენია ჩხიკვიშვილის ხელმძღვანელობით. ქალაქში ჩატარდა აღლუმი, აღიმართა რესპუბლიკის სამფეროვანი დროშა, მოსახლეობა ზეიმობდა, თუმცა საქმე ასე მარტივადაც არ იყო.  აჭარის მოსახლეობის ერთი ნაწილი პრო-თურქულად იყო განწყობილი. მოსახლეობის ეს ნაწილი, მართალია უმცირესობას წარმოადგენდა, მაგრამ ისინი არცთუ ცოტანი და ამავდროულად სახიფათონი იყვნენ. მათ ქართული ჯარის წინააღმდეგ ბრძოლის გამოცდილებაც კი ჰქონდათ. პირველად მაშინ როდესაც 1918 წლის მარტსა და აპრილში როდესაც ოსმალური არმიის 37-ე დივიზია აჭარას მოადგა, პრო-თურქულად განწყობილმა აჭარლებმა  ,,ჩეტნიკთა" რაზმები შექმნეს და ოსმალურ ჯართან ერთად ებრძოდნენ დანარჩენ ქართველებს. ადგილორბივ ქართველთა - აჭარელთა ნაწილის ასეთი ქცევით გაცეცხლებულმა  საზოგადო მოღვაწემ ამ კუთხისავე წარმომადგენლემა თავადაც  მუსლიმმა ჰაიდარ აბაშიძემ ჟურნალ ერთობაში სტატიაც კი დაწერა სათაურით - ,, მოღალატე აჭარას". რომელიც იწყებოდა სიტყვებით - ,,მოძმეთა გულში ლახვრის ჩამცემო, ძმის სისხლში გასვრილო, მოღალატე და უსინდისო აჭარავ! . შენ მიწასთან გაასწორე სამაჰმადიანო საქართველოს სახელი, შენ მას ახადე ნამუსი, შენ შეურაცხყე და წაბილწე ჩვენი წარსული და მომავალი ... ". 
 მეორედ კი აჭარელ ,,ჩეტნიკთა" რაზმმა 1920 წლის გაზაფხულზე ბათუმის ოლქში ხულოს მხრიდან შესულ ქართულ რეგულარული ჯარის ნაწილებს შეიარაღებული  წინააღმდეგობა გაუწია  და თავდაპირველად უკუაგდო კიდეც . 1920 წლის ივლისში ყველა ეს წინააღმდეგობა გარეგნულად დაძლეული იყო, მოსახლეობის ერთი ნაწილი ქართულ ჯარს სიხარულით ხვდებოდა, ხოლო მეორე ნაწილს იარაღი დაეყარა, თუმცა მათი მხრიდან ეს მხოლოდ დროებითი უკანდახევას წარმოადგენდა. მოსახლეობის ამ ნაწილის   კეთილგანწყობის მოპოვება საკმაოდ რთულ საქმეს წარმოადგენდა. ამ პირობებში განსაკუთრებით სიფრთხილის გამოჩენა იყო  საჭირო ბათუმის ოლქში შესულ სამხედროებსა  და ადგილობრივ მოქალაქეებს შორის ურთიერთობაში. სწორედ ამიტომ სამხედრო სამინისტროს კულტურულ-საგანმანათლებლო განყოფილებამ ჟურნალ ,, მხედარის" ნომრებში დაბეჭდა რამდენიმე ჩანახატი , ,,აჭარის ტიპების" შესახებ, რათა ჯარისკაცთათვის ადგილობრივთა  ჩაცმულობა, ჩადრიანი ქალები და ფესიანი ჩაის გამყიდველი უცხო და მიუღებელი არ ყოფილიყო. 



                                                                                                                                   დიმიტრი სილაქაძე